Europejski przemysł znajduje się dziś pod ogromną presją. Rosnąca konkurencja z Azji, wysokie koszty energii oraz zależność od dostawców spoza Unii Europejskiej stawiają przed decydentami ogromne wyzwania. W odpowiedzi Komisja Europejska przedstawiła inicjatywy, takie jak „Pakt dla czystego przemysłu” (Clean Industrial Deal) oraz Akcelerator Przemysłowy (Industrial Accelerator Act). Dokumenty te wyznaczają kierunek działań, jednak to od krajowych polityk zależy, które państwa przekują transformację w realne wzmocnienie własnego przemysłu i suwerenność technologiczną.

— W strategicznym interesie Polski jest aktywne uczestnictwo w europejskiej debacie o przyszłości przemysłu i czystych technologii, zwłaszcza że trwają prace nad nowymi wieloletnimi ramami finansowymi UE na lata 2028–2034. Komisja Europejska już zapowiedziała znaczące środki na zwiększanie konkurencyjności europejskiej gospodarki, inwestycje przemysłowe, dekarbonizację oraz rozwój strategicznych technologii – zauważa dr Joanna Pandera, Prezeska Forum Energii.

Transformacja energetyczna, czyste technologie i komponent krajowy

Najnowszy raport Forum Energii wskazuje krytyczne branże czystego przemysłu, na które Polska powinna postawić już dziś. Czyste technologie redukują zużycie energii i materiałów ze źródeł nieodnawialnych, a zwiększają wykorzystanie zasobów odnawialnych. Zaliczamy do nich m.in. produkcję turbin wiatrowych, paneli fotowoltaicznych, magazynów energii, elementów stacji transformatorowych czy pomp ciepła. Szacuje się, że wartość sektora czystych technologii wzrośnie w kolejnych 8 latach z 280 mld zł do 750 mld zł w 2033 r. (Market Data Forecast), a zgodnie z KPEiK, wartość inwestycji w niskoemisyjną modernizację energetyczną do 2040 r. wyniesie 3–3,5 bln zł. To właśnie ten sektor może zadecydować o kształcie naszej gospodarki na najbliższe dziesięciolecia i o tym, czy Polska stanie się liderem czy jedynie importerem innowacyjnych rozwiązań.

Kluczowe dla rozwoju krajowego przemysłu czystych technologii jest również pojęcie „komponentu krajowego” (ang. local content). Raport Forum Energii kładzie nacisk na jego węższą definicję, czyli produkcję realizowaną przez firmy z przeważającym polskim kapitałem. Nie ignoruje jednak szerokiego ujęcia, podkreślając korzyści płynące z inwestycji zagranicznych, o ile wspierają one rozwój trwałych kompetencji i łańcuchów dostaw w Polsce.

Kluczowe wnioski – jak uniknąć pułapki montowni?

Transformacja energetyczna to potężny impuls rozwojowy. W analizowanych branżach eksport Polski wzrósł z 25,9 mld euro w 2019 r. do 47,2 mld euro w 2024 r.

— Kluczem do sukcesu jest mądre wybranie strategicznych obszarów. „Local content” powinien oznaczać coś więcej niż tylko montaż. Prawdziwe korzyści pojawiają się wtedy, gdy w kraju zostają: wiedza, własność intelektualna, projektowanie i serwis. Widać to zwłaszcza w magazynowaniu energii i elektromobilności: mimo dużej skali eksportu, firmy z polskim kapitałem generują odpowiednio tylko 1,8% i 6,5% przychodów tych branż. Jednocześnie mamy sektory, w których komponent krajowy jest realnym atutem: kolej z niemal pełnym łańcuchem wartości, komponenty sieciowe z silną pozycją rodzimych firm czy rozwiązania gospodarki obiegu zamkniętego, która może rozwijać się jako krajowa specjalizacja – mówi Marcin Dusiło, Kierownik Programu Przemysł w Forum Energii.

Największym ryzykiem jest rozproszenie działań. Polska musi koncentrować wsparcie tam, gdzie łączą się trzy warunki: szybki wzrost rynku, istniejąca baza przemysłowa oraz realna szansa na rozwój krajowego komponentu. Raport Forum Energii wskazuje, że przyszłość polskiego przemysłu w dużej mierze zależy od mądrego wykorzystania potencjału transformacji energetycznej. Niezbędne są strukturalne uporządkowania rozproszonych dotąd kompetencji w energetyce i przemyśle oraz nadanie polityce przemysłowej najwyższego priorytetu. Sposobem dojścia do tego powinno być wypracowanie zintegrowanej strategii przemysłowej, obejmującej sektor czystych technologii, która wskaże konkretne „strategiczne specjalizacje” Polski, a także, która będzie realizować cele określone w KPEiK, poprzez wskazanie konkretnych mechanizmów ich operacjonalizacji i wdrażania.

Rola państwa w polityce przemysłowej w obszarze czystych technologii jest kluczowa. W warunkach rosnącej rywalizacji geopolitycznej i przyspieszonej transformacji energetycznej Polska nie może sobie pozwolić na bierność. Państwo powinno aktywnie współkształtować popyt poprzez regulacje, zamówienia publiczne, programy wsparcia i decyzje inwestycyjne, tworząc stabilne ramy regulacyjne, które zachęcą sektor prywatny do podejmowania ryzyka technologicznego.